แกะดำที่ไม่น่าปลื้ม

ผมโชคดีที่เกิดในครอบครัวชาวสวนจนๆ ปากกัดตีนถีบ ต้องดิ้นรนสร้างเนื้อสร้างตัว เกิดในสกุลชาวบ้าน โคตรเหง้าไม่ได้ยิ่งใหญ่มาจากไหน จึงไม่มีนามสกุล ชื่อเสียงวงศ์วารให้ต้องแบก หากไม่ได้ร่ำเรียนหนังสือ ดำรงชีวิตเป็นชาวบ้านคนนึงที่ดึกดื่นเที่ยงคืนออกไปกรีดยาง เลี้ยงปากเลี้ยงท้องไปตามประสา ด้วยเรียนน้อยใครจะด่าว่าเป็นลูกชาวบ้านก็เท่านั้น ไม่สะท้านสะเทือน ถ้าความคิดอ่านไม่ลึกซึ้งและกว้างไกลจนคนเขาด่าว่า “ไม่ฉลาด” ก็นึกได้ว่าแค่ชาวบ้านไร้การศึกษา ธรรมดาจะตายไป ไม่เจ็บไม่เดือดร้อน

การเกิดในครอบครัวที่สกุลไม่โด่งดังเป็นที่รู้จัก ถือว่าเป็นโชค เป็นโอกาสที่จะสร้างชื่อขึ้นด้วยตัวเอง ทางตรงข้าม เป็นการเสียโชค และโอกาสที่จะเดินทางลัดและเร็วไปสู่การมีชื่อ มีเสียง เป็นที่รู้จัก เงินทองและโอกาสอื่นๆ ที่จะมีมาและง่ายจะหยิบจับฉกฉวย

การได้เรียนสูงถือเป็นโอกาส ที่จะได้เข้าถึงแหล่งความรู้ ได้ “ฐานข้อมูลความรู้” ที่กว้างและลึกขึ้น (ขึ้นกับตัวว่าจะเก็บเกี่ยวและใช้โอกาสเป็นมากขนาดไหน) การได้เรียนเมืองนอกเมืองนาถือเป็นโอกาส ที่จะได้เห็นโลกที่กว้างขึ้น หลายด้านขึ้น รู้จักเขา-เรา ความต่าง-ความเหมือนบนโลกใบเดียวกัน

เมื่อไรที่เห็นไม่รอบ จะเผลอสร้างอุปทานว่าบ้านเขาดี-บ้านเราด้อย (โดยมองไม่เห็นบริบทและรากเหง้า) หรือกระทั่งสร้างมายาคติว่าเราดีกว่า เหนือกว่า ฉลาดว่า คนทั้งปวงในบ้านเรา

การได้รู้จักชีวีตชาวบ้านธรรมดา ที่บ้างเขียนเป็นแค่ชื่อตัวเอง แต่การได้รู้จักในรายละเอียด หลายครั้งการเกิดในตระกูลดี ร่ำเรียนสูง จบเมืองนอกเมืองนา ไม่จำเป็นเลยกับการเป็นปราชญ์ ที่ความคิดความอ่านละเอียด ลึกซึ้งและรู้จักโลก ผมพบเจอคนแบบนี้ที่ภาษาสมัยใหม่เรียกปราชญ์ชาวบ้านหลายท่านต่อหลายท่าน ยิ่งได้สนทนาด้วยยิ่งรู้ว่าวุฒิการศึกษาและประสบการณ์ชีวิตของเรานั้นน้อยนิดนัก

ต่อกรณีแกะดำผู้สูงศักดิ์ ที่ภาพลักษณ์เด่นดังอย่างเอกบุรุษนั้น ผมไม่ใคร่ต้องใจจะร่วมวงดูถูกด้วยสักเท่าไหร่ เพราะรู้ว่าน้อยนักที่ลูกไม้จะหล่นพัดไปไกลต้น ตัวพ่อปัญญาเท่าหางอึ่ง ตัวลูกจะปลิ้วไปได้ไกลแค่ไหน ยิ่งความเชื่อมั่น (ด้วยมายา) ในตนสูง ยิ่งหนัก หลุบตุ๊บได้แค่โคนราก ไม่ไกลกว่านั้น ยิ่งเกิดในชาติตระกูลสูง ยิ่งเป็นที่รู้จัก มีดีกรีสูงรับประกัน คิดอ่านอะไรตื้นเขินและผิวเผินดังๆ เมื่อนั้นคนร่วมถ่มถุยกันทั้งเมือง

เชื่อเถอะ บ่อยครั้งมากที่ชาติตระกูลและการศึกษาไม่ได้ช่วยให้คนมีปัญญามากขึ้น สายตาที่ตี๋ตีบไม่ได้เป็นเครื่องชี้ว่าคุณจะเห็นโลกและมีวิสัยทัศน์ด้อยกว่าคนอื่น แต่สมองและทัศนคติที่ตีบตันต่างหากเป็นเหตุแห่งสิ่งนั้น